Gaýtadan dikeldilýän energiýa tebigy çeşmelerden alynýan we sarp edilişinden has ýokary tizlikde täzelenýän energiýadyr. Mysal üçin, Gün şöhlesi we ýel yzygiderli täzelenýän şeýle çeşmelerdir. Gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleri köp we biziň daş-töweregimizde bar.
Beýleki tarapdan, kömür, nebit we gaz ýaly gazylyp alynýan ýangyçlar gaýtadan dikeldilmeýän baýlyklar bolup, olaryň emele gelmegi üçin ýüzlerçe million ýyl gerek bolýar. Gazylyp alynýan ýangyçlar energiýa öndürmek üçin ýakylanda, uglerod dioksidi ýaly zyýanly parnik gazlarynyň zyňyndylaryny döredýär.
Gaýtadan dikeldilýän energiýa öndürmek, gazylyp alynýan ýangyçlary ýakmakdan has az zyýanly gazlary döredýär. Häzirki wagtda zyýanly gazlaryň esasy bölegini emele getirýän gazylyp alynýan ýangyçlardan gaýtadan dikeldilýän energiýa geçmek howa krizisini çözmekde möhüm ähmiýete eýedir.
Gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleri häzirki wagtda köp ýurtlarda arzan we gazylyp alynýan ýangyçlara garanyňda üç esse köp iş orunlaryny döredýär.
Gaýtadan dikeldilýän energiýanyň birnäçe umumy çeşmeleri:
GÜN ENERGIÝASY
Gün energiýasy ähli energiýa çeşmeleriniň arasynda iň köp ulanylýan energiýa çeşmesidir we hatda bulutly howada hem ulanylyp bilner. Gün energiýasynyň Ýer tarapyndan tutulmagynyň tizligi adamzadyň energiýa sarp ediş tizliginden takmynan 10,000 esse ýokarydyr.
Gün tehnologiýalary dürli maksatlar üçin ýylylyk, sowadyş, tebigy yşyklandyryş, elektrik energiýasy we ýangyç üpjün edip bilýär. Gün tehnologiýalary gün şöhlesini fotowoltaik paneller arkaly ýa-da gün şöhlesini jemleýän aýnalar arkaly elektrik energiýasyna öwürýär.
Ähli ýurtlar gün energiýasy bilen deň derejede üpjün edilmese-de, her bir ýurt üçin gönüden-göni gün energiýasyndan energiýa garyndysyna uly goşant goşmak mümkin.
Soňky onýyllykda gün panellerini öndürmegiň bahasy ep-esli pese gaçdy, bu bolsa olary diňe bir elýeterli däl, eýsem köplenç elektrik energiýasynyň iň arzan görnüşine öwürdi. Gün panelleriniň ömrü takmynan 30 ýyl we önümçilikde ulanylýan materialyň görnüşine baglylykda dürli reňklerde bolýar.
ÝEL ENERGIÝASY
Ýel energiýasy gury ýerde (gury ýerde) ýa-da deňizde ýa-da süýji suwda (deňiz kenarynda) ýerleşýän uly ýel turbinalaryny ulanmak arkaly hereket edýän howanyň kinetik energiýasyny ulanýar. Ýel energiýasy müňýyllyklaryň dowamynda ulanylyp gelinýär, ýöne gury ýerde we deňizde ýel energiýasy tehnologiýalary soňky birnäçe ýylyň dowamynda has beýik turbinalar we has uly rotor diametrleri bilen öndürilýän elektrik energiýasyny iň ýokary derejä çykarmak üçin ösdi.
Ýel energiýasynyň ortaça tizligi ýerleşýän ýerine görä düýpli tapawutlansa-da, dünýäniň ýel energiýasy üçin tehniki mümkinçilikleri global elektrik energiýasynyň önümçiliginden has ýokarydyr we dünýäniň köp sebitlerinde ýel energiýasyny uly möçberde ulanmaga mümkinçilik berýän ýeterlik mümkinçilikler bar.
Dünýäniň köp künjeginde güýçli ýel tizligi bar, ýöne ýel energiýasyny öndürmek üçin iň gowy ýerler käwagt uzak ýerlerde ýerleşýär. Deňizdäki ýel energiýasy ägirt uly mümkinçilikleri hödürleýär.
GEOTERMALIK ENERGIÝA
Geotermal energiýa Ýeriň içki böleginden elýeterli bolan ýylylyk energiýasyny ulanýar. Ýylylyk geotermal suw howdanlaryndan guýular ýa-da başga usullar arkaly alynýar.
Tebigy taýdan ýeterlik derejede gyzgyn we geçirijilikli suw howdanlary gidrotermal suw howdanlary diýlip atlandyrylýar, şol bir wagtyň özünde ýeterlik derejede gyzgyn, ýöne gidrawliki höweslendirme bilen gowulandyrylan suw howdanlary güýçlendirilen geotermal ulgamlar diýlip atlandyrylýar.
Ýer ýüzüne çykandan soň, dürli temperaturadaky suwuklyklar elektrik energiýasyny öndürmek üçin ulanylyp bilner. Gidrotermal suw howdanlaryndan elektrik energiýasyny öndürmek tehnologiýasy ösen we ygtybarlydyr we 100 ýyldan gowrak wagt bäri işleýär.
GIDROENERGIÝA
Gidroenergetika suwuň ýokary ýerden pes derejä hereket edýän energiýasyny ulanýar. Ol suw howdanlaryndan we derýalardan öndürilip bilner. Suw howdanyndaky gidroelektrik stansiýalary suw howdanynda saklanýan suwa bil baglaýar, derýa akymy bolan gidroelektrik stansiýalary bolsa derýanyň elýeterli akymyndan energiýa alýar.
Gidroenergiýa suw howdanlarynyň köplenç dürli maksatlary bar - agyz suwuny, suwaryş üçin suwy, sil we gurakçylyk garşy göreşi, nawigasiýa hyzmatlaryny, şeýle hem energiýa üpjünçiligini üpjün etmek.
Gidroenergetika häzirki wagtda elektrik pudagynda gaýtadan dikeldilýän energiýanyň iň uly çeşmesidir. Ol, umuman, durnukly ýagyş şertlerine daýanýar we howa şertlerinden dörän gurakçylyk ýa-da ýagyş şertlerine täsir edýän ekosistemalaryň üýtgemegi oňa ýaramaz täsir edip biler.
Gidroenergiýany döretmek üçin zerur bolan infrastruktura ekosistemalara hem ýaramaz täsir edip biler. Şu sebäpli köp adamlar kiçi gidroenergiýany ekologiýa taýdan has arassa wariant hasaplaýarlar we esasanam uzak ýerlerde ýerleşýän jemgyýetler üçin amatlydyr.
OKEAN ENERGIÝASY
Okean energiýasy deňiz suwunyň kinetiki we termal energiýasyny - mysal üçin tolkunlary ýa-da akymlary - elektrik energiýasyny ýa-da ýylylygy öndürmek üçin ulanýan tehnologiýalardan gelip çykýar.
Okean energiýa ulgamlary henizem ösüşiň başlangyç tapgyrynda, tolkun we gelgit akymy enjamlarynyň birnäçe nusgalary öwrenilýär. Okean energiýasynyň nazaryýet mümkinçilikleri häzirki adamzadyň energiýa zerurlyklaryndan aňsatlyk bilen has ýokarydyr.
BIOENERGIÝA
Bioenergiýa biomassa diýlip atlandyrylýan dürli organiki materiallardan, ýagny agaçdan, kömürden, tezekden we ýylylyk we elektrik energiýasyny öndürmek üçin beýleki dökünlerden, şeýle hem suwuk bioýangyç üçin oba hojalyk ekinlerinden öndürilýär. Biomassanyň köp bölegi oba ýerlerinde, adatça ösýän ýurtlardaky garyp ilat tarapyndan nahar bişirmek, yşyklandyrmak we jaý ýyladyş üçin ulanylýar.
Häzirki zaman biokütle ulgamlaryna ýörite ekinler ýa-da agaçlar, oba hojalygyndan we tokaý hojalygyndan galan galyndylary we dürli organiki galyndylaryň akymlary girýär.
Biomassany ýakmak arkaly döredilýän energiýa parnik gazlarynyň zyňyndylaryny döredýär, ýöne kömür, nebit ýa-da gaz ýaly gazylyp alynýan ýangyçlary ýakmakdan has pes derejede. Şeýle-de bolsa, tokaý we bioenergiýa plantasiýalarynyň giň gerimde köpelmegi, şeýle hem tokaýlaryň ýok edilmegi we ýer ulanylyşynyň üýtgemegi bilen baglanyşykly mümkin bolan ýaramaz daşky gurşawa täsirleri göz öňünde tutulanda, bioenergiýa diňe çäkli ulanylyşlarda ulanylmalydyr.
Ýerleşdirilen wagty: 2022-nji ýylyň 29-njy noýabry