Ukrainadaky uruş sebäpli dörän energiýa krizisi Russiýa we Ýewropa Bileleşigi üçin ykdysady taýdan şeýle bir zyýanly bolup biler welin, ol ahyrsoňy ikisini hem dünýä derejesinde uly güýçler hökmünde peseldip biler. Bu üýtgeşmäniň netijesi - henizem düşünilmedik - biziň iki supergüýjiň - Hytaýyň we Amerikanyň Birleşen Ştatlaryň agalyk edýän bipolýar dünýäsine çaltlyk bilen barýan ýaly görünýändigimizdir.

Eger biz Sowuk uruşdan soňky ABŞ-nyň bir polýarly agalyk döwrüni 1991-nji ýyldan 2008-nji ýylyň maliýe krizisine çenli dowam eden hasaplasak, onda Russiýanyň Ukraina çozuş eden 2008-nji ýyldan şu ýylyň fewral aýyna çenli döwri ýarym köp polýarlylyk döwri hökmünde kabul edip bileris. Hytaý çalt ösýärdi, ýöne ÝB-niň ykdysady ululygy we 2008-nji ýyldan öňki ösüşi oňa dünýäniň iň uly güýçleriniň biri hökmündäki kanuny talap berdi. Russiýanyň 2003-nji ýyldan bäri ykdysady taýdan täzeden dikeldilmegi we harby güýjüniň dowam etmegi ony hem karta çykardy. Nýu-Deliden Berline we Moskwa çenli liderler köp polýarlylygy global gatnaşyklaryň täze gurluşy hökmünde öwdüler.

Russiýa bilen Günbataryň arasyndaky dowam edýän energiýa gapma-garşylygy köp polýarlylygyň döwrüniň tamamlanandygyny aňladýar. Russiýanyň ýadro ýaraglarynyň arsenaly ýitip gitmese-de, ýurt Hytaýyň ýolbaşçylygyndaky täsir çäginiň kiçi hyzmatdaşy bolar. Şol bir wagtyň özünde, energiýa krizisiniň ABŞ-nyň ykdysadyýetine az täsiri geosyýasy taýdan Waşington üçin sowuk teselli bolar: Ýewropanyň gowşamagy ahyrsoňy kontinenti uzak wagtlap dost hasaplaýan Birleşen Ştatlaryň güýjüni peselder.

Arzan energiýa häzirki zaman ykdysadyýetiniň esasydyr. Adaty döwürlerde energiýa pudagy ösen ykdysadyýetleriň köpüsinde umumy JIÖ-niň diňe kiçi bir bölegini düzse-de, sarp edilişiniň hemme ýerde bolmagy sebäpli ähli pudaklar üçin inflýasiýa we çykdajylara uly täsir edýär.

Ýewropa elektrik energiýasynyň we tebigy gazyň bahalary 2020-nji ýyla çenli onýyllykda taryhy ortaça bahadan 10 esse golaýlady. Şu ýylky uly ösüş, diýen ýaly, Orsýetiň Ukrainadaky urşuna bagly, emma bu tomusda aşa yssy howa we gurakçylyk sebäpli hasam güýçlendi. 2021-nji ýyla çenli Ýewropa (şol sanda Beýik Britaniýa) tebigy gazyň takmynan 40 göterimini, şeýle hem nebit we kömür zerurlyklarynyň uly bölegini Orsýetiň importyna baglydy. Halkara Energetika Agentliginiň maglumatlaryna görä, Ukraina çozuşyndan birnäçe aý öň Orsýet energiýa bazarlaryny manipulýasiýa edip, tebigy gazyň bahalaryny ýokarlandyrmaga başlady.

Ýewropanyň energiýa çykdajylary adaty döwürde jemi içerki önümiň takmynan 2 göterimine deň bolýar, ýöne bahalaryň ýokarlanmagy sebäpli ol takmynan 12 göterime çenli ýokarlandy. Bu derejedäki ýokary çykdajylar Ýewropanyň köp pudaklarynyň işini azaltýandygyny ýa-da doly ýapýandygyny aňladýar. Alýumin öndürijileri, dökün öndürijileri, metal eritijileri we aýna öndürijileri tebigy gazyň ýokary bahalaryna has-da ejiz bolýarlar. Bu, Ýewropanyň geljekki ýyllarda çuňňur çökgünlige garaşyp biljekdigini aňladýar, emma onuň nähili çuňlugy baradaky ykdysady çaklamalar dürli-dürli.

Aýdyňlaşdyrmak üçin: Ýewropa garyplaşmaz. Şeýle hem, onuň halky bu gyşda doňmaz. Ilkinji görkezijiler kontinentiň tebigy gazyň sarp edilişini azaltmakda we gyş üçin saklama baklaryny doldurmakda gowy iş alyp barýandygyny görkezýär. Germaniýa we Fransiýa energiýa sarp edijilerine päsgelçiligi azaltmak üçin uly çykdajylar bilen esasy kommunal hyzmatlary millileşdirdiler.

Munuň deregine, kontinentiň ýüzbe-ýüz bolýan hakyky howpy ykdysady ösüşiň haýal bolmagy sebäpli ykdysady bäsdeşligiň ýitmegidir. Arzan gaz Orsýetiň ygtybarlylygyna bolan ýalan ynama baglydy we ol ebedi ýok boldy. Senagat kem-kemden uýgunlaşar, ýöne bu geçiş wagt talap eder we agyr ykdysady çökgünliklere getirip biler.

Bu ykdysady kynçylyklaryň arassa energiýa geçişi ýa-da Ukrainadaky uruş sebäpli bazaryň bozulmalaryna ÝB-niň adatdan daşary jogaby bilen hiç hili baglanyşygy ýok. Tersine, olary Ýewropanyň Russiýanyň gazylyp alynýan ýangyçlaryna, esasanam tebigy gaza garaşlylygy ösdürmek baradaky öňki kararlaryndan göz öňünde tutup bolýar. Gün we ýel ýaly gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleri arzan elektrik energiýasyny üpjün etmekde gazylyp alynýan ýangyçlaryň ornuny tutup bilse-de, olar senagat maksatlary üçin tebigy gazyň ornuny aňsatlyk bilen tutup bilmez, esasanam turba geçiriji gazyna alternatiw hökmünde giňden öwgüli edilýän import edilen suwuklaşdyrylan tebigy gaz (LNG) has gymmat bolany üçin. Şeýlelik bilen, käbir syýasatçylaryň dowam edýän ykdysady tupanyň sebäbini arassa energiýa geçişini günäkärlemek synanyşyklary ýerliksiz bolýar.

Ýewropa üçin ýaramaz habar öňden bar bolan bir tendensiýany has-da güýçlendirýär: 2008-nji ýyldan bäri ÝB-niň global ykdysadyýetdäki paýy azaldy. Birleşen Ştatlar Beýik Resessiýadan çalt çykan hem bolsa, Ýewropanyň ykdysadyýetleri güýçli kynçylyklara duçar boldy. Olaryň käbiriniň krizisden öňki derejä gaýdyp gelmegi üçin ýyllar gerek boldy. Şol bir wagtyň özünde, Aziýadaky ykdysadyýetler Hytaýyň ägirt uly ykdysadyýetiniň ýolbaşçylygynda göze ilýän derejede ösmegini dowam etdirdi.

Bütindünýä bankynyň maglumatlaryna görä, 2009-2020-nji ýyllar aralygynda ÝB-niň jemi içerki önüminiň ýyllyk ösüş depgini ortaça 0,48 göterim boldy. ABŞ-nyň şol döwürde ösüş depgini üç esse golaý ýokary bolup, ýylda ortaça 1,38 göterim boldy. Hytaý bolsa şol döwürde ýyllyk 7,36 göterimlik ýokary depginde ösdi. Netije, ÝB-niň global jemi içerki önümdäki paýy 2009-njy ýylda ABŞ-nyň we Hytaýyňkydan ýokary bolsa-da, häzir ol üçüsiniň arasynda iň pesi.

2005-nji ýylda ÝB dünýä jemi içerki önüminiň 20 göterimine çenli paýyna düşýärdi. Eger ÝB ykdysadyýeti 2023 we 2024-nji ýyllarda 3 göterim kiçelip, soňra dünýäniň galan bölegi 3 göterimde ösýän mahaly (pandemiýadan öňki global ortaça görkeziji) ýylda 0,5 göterim ösüş depginini dikeltse, 2030-njy ýyllaryň başynda bu mukdaryň diňe ýarysyny düzer. Eger 2023-nji ýylyň gyş pasly sowuk bolup, geljekki ykdysady çökgünlik agyr bolsa, Ýewropanyň global jemi içerki önümdäki paýy has çalt pese gaçmagy mümkin.

Has beteri, Ýewropa harby güýç babatda beýleki güýçlerden has yzda galýar. Ýewropa ýurtlary onlarça ýyl bäri harby çykdajylary azaltdylar we maýa goýumlarynyň bu ýetmezçiliginiň öwezini aňsatlyk bilen dolduryp bilmeýärler. Häzirki wagtda ýitirilen wagtyň öwezini dolmak üçin Ýewropanyň islendik harby çykdajylary ykdysadyýetiň beýleki bölekleri üçin mümkinçilik çykdajylary bilen bagly bolup, ösüşiň has-da pese gaçmagyna we sosial çykdajylary azaltmak barada agyryly saýlawlara mejbur etmäge sebäp bolup biler.

Orsýetiň ýagdaýy ÝB-niň ýagdaýyndan has agyr bolmagy mümkin. Dogrudyr, ýurt nebit we gaz eksportyndan, esasan Aziýadan uly girdeji alýar. Şeýle-de bolsa, uzak möhletde Orsýetiň nebit we gaz pudagynyň pese gaçmagy mümkin - hatda Ukrainadaky uruş gutarandan soň hem. Russiýanyň ykdysadyýetiniň galan bölegi kynçylyk çekýär we Günbatar sanksiýalary ýurduň energiýa pudagyny zerur bolan tehniki tejribeden we maýa goýum maliýesinden mahrum eder.

Ýewropa energiýa üpjün ediji hökmünde Russiýa ynamyny ýitirensoň, Orsýetiň ýeke-täk netijeli strategiýasy energiýasyny aziýaly müşderilere satmakdyr. Bagtly ýagdaý, Aziýanyň köp ösýän ykdysadyýeti bar. Orsýet üçin gynandyryjy ýagdaý, onuň turbageçirijileriniň we energiýa infrastrukturasynyň tutuş ulgamy häzirki wagtda Ýewropa eksport etmek üçin guruldy we aňsatlyk bilen gündogara öwrülip bilmeýär. Moskwanyň energiýa eksportyny täzeden gönükdirmegi üçin ýyllar we milliardlarça dollar gerek bolar we ol diňe Pekiniň maliýe şertlerine esaslanyp biljekdigini görer. Energetika pudagynyň Hytaýa garaşlylygy giň geosyýasata, Russiýanyň barha kiçi rol oýnaýan hyzmatdaşlygyna geçmegi mümkin. Russiýanyň prezidenti Wladimir Putiniň 15-nji sentýabrda hytaýly kärdeşi Si Szinpiniň Ukrainadaky uruş barada "soraglarynyň we aladalarynyň" bardygyny boýun almagy Pekin bilen Moskwanyň arasynda eýýäm bar bolan güýç tapawudyna yşarat edýär.

 

Azyk ýetmezçiligi we elýeterli zatlaryň ýokary bahalary bu sebitlerde energiýadan has uly problema döredip biler. Ukrainadaky uruş köp mukdarda bugdaýyň we beýleki däneleriň hasylyny we daşalýan ýollaryny zaýalady. Müsür ýaly esasy azyk import edijileriniň köplenç azyk bahalarynyň ýokarlanmagy bilen baglanyşykly syýasy bidüzgünçiliklerden howatyrlanmagyna sebäp bar.

Dünýä syýasaty üçin esasy zat, biz Hytaýyň we Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň iki esasy dünýä güýji bolan dünýä tarap barýarys. Ýewropanyň dünýä işlerinden çetleşdirilmegi ABŞ-nyň bähbitlerine zyýan ýetirer. Ýewropa, esasan, demokratik, kapitalistik we adam hukuklaryna we düzgünlere esaslanýan halkara tertibine ygrarlydyr. ÝB howpsuzlyk, maglumatlaryň gizlinligi we daşky gurşaw bilen baglanyşykly düzgünlerde dünýäde öňdeligi eýeledi, bu bolsa köpmilletli korporasiýalary dünýäde öz hereketlerini Ýewropa standartlaryna laýyk getirmek üçin täzelemäge mejbur etdi. Russiýanyň çetleşdirilmegi ABŞ-nyň bähbitleri üçin has oňyn görünmegi mümkin, ýöne Putiniň (ýa-da onuň mirasdüşeriniň) ýurduň abraýynyň we abraýynyň ýitmegine zyýanly usullar bilen, hatda betbagtçylykly usullar bilen jogap bermeginiň howpuny döredýär.

Ýewropa ykdysadyýetini durnuklaşdyrmak üçin göreşýän mahaly, Birleşen Ştatlar mümkin boldugyça ony goldamaly, şol sanda energiýa serişdeleriniň käbirini, mysal üçin, LNG-ni eksport etmek arkaly. Muny aýtmak aňsat bolup biler: amerikanlylar heniz öz energiýa bahalarynyň ýokarlanmagyna doly düşünmediler. Birleşen Ştatlarda tebigy gazyň bahalary şu ýyl üç esse ýokarlandy we ABŞ kompaniýalary Ýewropada we Aziýada LNG eksport bazarlaryna girmäge synanyşýança has ýokary galyp biler. Eger energiýa bahalary has-da ýokarlansa, ABŞ-nyň syýasatçylary Demirgazyk Amerikada energiýanyň elýeterliligini saklamak üçin eksporty çäklendirmek üçin basyş astyna alarlar.

ABŞ-nyň syýasatçylary gowşak Ýewropa bilen ýüzbe-ýüz bolanda, Birleşen Milletler Guramasy, Bütindünýä Söwda Guramasy we Halkara Pul Gaznasy ýaly halkara guramalarynda pikirdeş ykdysady ýaranlaryň has giň toparyny döretmek isleýärler. Bu Hindistan, Braziliýa we Indoneziýa ýaly orta güýçleriň has köp özüne çekilmegi diýmek bolup biler. Şeýle-de bolsa, Ýewropanyň ornuny tutmak kyn ýaly. Birleşen Ştatlar onlarça ýyllap kontinent bilen umumy ykdysady bähbitlerden we düşünişmeklerden peýda görüp gelýär. Ýewropanyň ykdysady agramy häzirki wagtda pese gaçýança, Birleşen Ştatlar giň demokratiýa tarapdar halkara tertibi üçin öz garaýşyna has berk garşylyk bilen ýüzbe-ýüz bolar.